EU draait mededingingsbeleid om: van consumentenbescherming naar Europese kampioenen

Decennialang gold in Brussel één leidend principe: mededingingsbeleid bestaat om de consument te beschermen. Lagere prijzen, meer keuze, geen dominante spelers die de markt naar hun hand zetten. Die doctrine lijkt nu fundamenteel te verschuiven. De Europese Commissie werkt aan nieuwe fusierichtlijnen die meer ruimte bieden aan grote bedrijfsfusies, met als expliciet doel het creëren van 'Europese kampioenen' die kunnen opboksen tegen Amerikaanse en Chinese concurrenten. De plannen werden op 16 april 2026 als eerste door de Financial Times ingezien.

Het is een paradigmaverschuiving met verstrekkende gevolgen. Voor bedrijven, voor consumenten en voor de vraag wat de Europese interne markt eigenlijk voor is.

Wat er verandert in de nieuwe fusierichtlijnen

De herziene richtlijnen bevatten bredere beoordelingscriteria voor fusies. Waar de Europese Commissie tot nu toe primair keek naar de effecten op de mededinging binnen de interne markt, komen er drie nieuwe zwaarwegende factoren bij: innovatie, investeringen en de veerkracht van de interne markt.

Die terminologie is niet neutraal. "Veerkracht van de interne markt" is beleidstaal voor de vraag of Europese bedrijven sterk genoeg zijn om te overleven in een wereld van Amerikaanse protectionisme en Chinese staatssteun. Het is industriepolitiek, verpakt in mededingingsrechtelijke taal.

De richtlijnen zijn nog niet officieel gepubliceerd door de Directie-generaal Concurrentie van de Europese Commissie, maar de inhoud is duidelijk: het afwegingskader voor fusies wordt fundamenteel verbreed. Een fusie die de concurrentie op de Europese markt beperkt, kan voortaan toch worden goedgekeurd als de internationale slagkracht van het gecombineerde bedrijf zwaar genoeg weegt.

Het spook van Siemens-Alstom

Om te begrijpen hoe groot deze koerswijziging is, is één casus onontbeerlijk: Siemens-Alstom in 2019.

Destijds wilden Siemens Mobility en het Franse Alstom fuseren. Het gecombineerde bedrijf zou een Europese kampioen in de spoortechnologie worden, capabel om te concurreren met de Chinese staatsgigant CRRC, de grootste treinbouwer ter wereld. Frankrijk en Duitsland steunden de fusie met verve. Toenmalig Commissaris voor Mededinging Margrethe Vestager blokkeerde de deal. Haar oordeel: de fusie zou de concurrentie op de Europese markt voor hogesnelheidstreinen en seingeving schaden, met hogere prijzen voor spoorwegmaatschappijen tot gevolg.

De beslissing veroorzaakte een politieke storm. Parijs en Berlijn spraken van een "historische fout" en eisten hervorming van de Europese mededingingsregels. Vestager hield voet bij stuk: Europees recht beschermt consumenten op de Europese markt, niet bedrijven in de wereldwijde concurrentiestrijd.

Zeven jaar later wint het argument van Parijs en Berlijn alsnog.

Waarom de EU nu 180 graden draait

De geopolitieke context van 2026 is radicaal anders dan die van 2019. Twee krachten drijven de paradigmaverschuiving.

De VS onder Trump voert agressief protectionistisch handelsbeleid. Amerikaanse tarieven, exportbeperkingen en de voorkeur voor "America First" in aanbestedingen zetten Europese bedrijven structureel op achterstand. Europese techbedrijven, energiebedrijven en defensieproducenten concurreren niet langer op een level playing field.

China subsidieert zijn staatsbedrijven op een schaal die Europese privébedrijven niet kunnen bijhouden. In sectoren als elektrische voertuigen, zonnepanelen, staal en spoorwegtechnologie dumpen Chinese staatsbedrijven producten op de Europese markt tegen prijzen waarop geen privébedrijf kan reageren.

Het Draghi-rapport van 2024 legde dit pijnlijk bloot. Mario Draghi, oud-president van de ECB en oud-premier van Italië, analyseerde de Europese concurrentiekracht en constateerde een structureel probleem: Europa is te gefragmenteerd, de bedrijven zijn te klein, de investeringen in innovatie blijven ver achter bij de VS en China. Zijn conclusie was even helder als ongemakkelijk: zonder schaalvergroting verliest Europa de technologische en industriële race.

De nieuwe fusierichtlijnen zijn de eerste concrete beleidsvertaling van dat rapport.

De trade-off die niemand wil benoemen

De logica van Europese kampioenen is begrijpelijk. Grotere bedrijven kunnen meer investeren in onderzoek en ontwikkeling, kunnen betere voorwaarden bedingen bij toeleveranciers, en kunnen beter standhouden als een Chinese concurrent met staatssteun de markt betreedt. Op internationaal niveau is schaalgrootte een reëel concurrentievoordeel.

Maar de keerzijde is even reëel, en wordt in het politieke debat vaak onderbelicht.

Minder concurrentie op de interne markt leidt, vrijwel zonder uitzondering, tot hogere prijzen voor consumenten en bedrijven. De mededingingseconomie heeft dit keer op keer gedocumenteerd. Een fusie tussen twee telecombedrijven die samen 60% van de markt beheersen, elimineert prijsconcurrentie. Een fusie in de energiesector die drie spelers tot twee reduceert, versterkt de onderhandelingsmacht tegenover huishoudens en industriële afnemers.

De vraag die de nieuwe richtlijnen opwerpen, maar niet beantwoorden: wie betaalt voor de internationale slagkracht van Europese kampioenen? Als de rekening bij de consument wordt neergelegd via hogere prijzen, is de politieke legitimiteit van dit beleid op termijn kwetsbaar.

Concrete sectoren waar dit speelt

De sectoren waar de nieuwe richtlijnen het meest directe effect zullen hebben, zijn helder.

In telecom vragen grote operators al jaren om consolidatie. De Europese markt telt per land vaak vier of vijf providers die elk afzonderlijk te klein zijn om de investeringen in 5G- en 6G-infrastructuur te dragen die nodig zijn om bij te blijven met Amerikaanse en Aziatische netwerken.

In defensie is de druk het meest acuut. Europa heeft tientallen kleine en middelgrote defensiebedrijven die voor een fractie van de omzet opereren van Lockheed Martin of Raytheon. De wens om een volwaardige Europese defensie-industrie te bouwen vraagt om consolidatie.

In energie speelt de transitievraag. De investeringen die nodig zijn voor hernieuwbare energie op de schaal die Europa ambieert, vereisen kapitaal dat kleinere bedrijven niet kunnen opbrengen.

In technologie is het verhaal anders en minder eenvoudig. Hier is het risico dat fusies innovatie juist afremmen in plaats van bevorderen. Grote techconcerns hebben historisch gezien de neiging om potentiële concurrenten op te kopen en vervolgens stil te leggen, een patroon dat in de VS bij Amerikaanse techbedrijven al breed is gedocumenteerd.

Een paradigmaverschuiving met open einde

Wat de Europese Commissie nu doet, is een fundamentele herdefinitie van wat mededingingsbeleid voor is. Het antwoord verschuift van "bescherming van consumenten op de interne markt" naar "bescherming van de Europese industriebasis in de wereldeconomie".

Die verschuiving is begrijpelijk als reactie op de geopolitieke werkelijkheid van 2026. Ze is ook risicovol, omdat de bescherming van consumenten geen automatische bijvangst is van het creëren van kampioenen. Beide doelen vereisen actief beleid, en ze staan regelmatig op gespannen voet.

De Siemens-Alstom-beslissing van 2019 gold destijds als het schoolvoorbeeld van hoe Europees mededingingsbeleid werkt. Over een paar jaar wordt het waarschijnlijk het schoolvoorbeeld van het beleid dat Europa bewust heeft losgelaten.

Vooruitblik

De officiële publicatie van de herziene fusierichtlijnen door de Europese Commissie wordt de eerste echte toetssteen. Daarna volgt onvermijdelijk de eerste grote fusieaanvraag die onder de nieuwe criteria wordt beoordeeld. Die casus zal aantonen hoe ver de paradigmaverschuiving in de praktijk gaat en welk gewicht innovatie en veerkracht werkelijk krijgen tegenover de traditionele mededingingscriteria.

Bronnen: Financial Times, Europese Commissie DG Concurrentie, Draghi-rapport

Dit artikel is uitsluitend bedoeld ter informatie en vormt geen financieel, beleggings- of fiscaal advies. Today in Finance is geen beleggingsonderneming en beschikt niet over een vergunning als bedoeld in de Wet op het financieel toezicht (Wft). Raadpleeg altijd een gekwalificeerd financieel adviseur voordat je financiele beslissingen neemt. Today in Finance is niet aansprakelijk voor beslissingen genomen op basis van deze informatie.