Poetin bouwt digitaal gordijn: Kremlin verklaart oorlog aan VPN-gebruik

Het Kremlin heeft een nieuw offensief geopend in de strijd om controle over het Russische internet. Digitaal minister Maksut Shadajev maakte eind maart op het staatsgestuurde berichtenplatform MAX onomwonden duidelijk wat de opdracht is: het terugdringen van VPN-gebruik onder de bevolking. Wat volgde was een reeks maatregelen die in tempo en reikwijdte ongekend zijn, zelfs voor Russische begrippen.

Van blokkade naar portemonnee

De Russische toezichthouder Roskomnadzor had medio januari 2026 al 439 VPN-diensten geblokkeerd, een stijging van 70 procent ten opzichte van het najaar van 2025. Maar blokkeren alleen bleek onvoldoende. Technisch onderlegde Russen wisselen dagelijks van VPN-dienst, waardoor het een eindeloos kat-en-muisspel blijft.

Daarom kiest het Kremlin nu voor een andere strategie: de portemonnee raken. Op 28 maart voerde Shadajev achter gesloten deuren overleg met de vier grote Russische telecomproviders MTS, MegaFon, Beeline en T2. Het resultaat: een voorstel om per mei een toeslag van 150 roebel (omgerekend circa 1,60 euro) per gigabyte te rekenen boven 15 GB internationaal mobiel dataverkeer per maand. Aangezien VPN-verkeer via buitenlandse servers loopt, wordt het automatisch als internationaal verkeer geclassificeerd. Het Kremlin verbiedt VPN's dus niet rechtstreeks, maar maakt ze duur.

De drempel van 15 GB is bewust gekozen. Volgens berekeningen van het ministerie verbruikt de gemiddelde Russische gebruiker zo'n 10 GB aan VPN-verkeer per maand. Wie meer wil, betaalt voortaan extra.

Apple als verlengstuk van censuur

Parallel aan de financiële druk schroeft Moskou de technische beperkingen op. Eind maart verwijderde Apple tientallen VPN-apps uit de Russische App Store op verzoek van Roskomnadzor. Het gaat niet langer alleen om commerciële VPN-aanbieders zoals NordVPN en Proton VPN, die al in 2024 werden verwijderd. De nieuwste golf treft juist apps waarmee technisch vaardige gebruikers eigen privéservers kunnen opzetten, zoals Streisand, V2Box en v2RayTun.

Die apps zijn op Android vooralsnog wel beschikbaar via Google Play. Maar de volgende stap was al gezet: per 1 april zijn Apple ID-betalingen in Rusland uitgeschakeld. Daarmee wordt het voor iPhone-gebruikers ook lastiger om nog te betalen voor VPN-abonnementen.

Supertoezichthouder met AI-arsenaal

De technische slagkracht van Roskomnadzor is het afgelopen jaar fundamenteel veranderd. Dankzij Overheidsbesluit 1667, aangenomen eind oktober 2025, kan de toezichthouder nu zelf rechtstreeks content blokkeren in plaats van te leunen op telecomproviders. Cyberrecht-expert Sarkis Darbinyan noemde de instantie een "supertoezichthouder" die met behulp van deep packet inspection (DPI) vrijwel elke dienst of applicatie kan blokkeren.

Het budget is navenant. Tussen 2025 en 2027 heeft Roskomnadzor naar verluidt 60 miljard roebel (circa 620 miljoen euro) beschikbaar voor het versterken van VPN-blokkeringstechnologie. Bovendien investeert de toezichthouder 2,27 miljard roebel in een AI-gestuurd systeem voor het filteren van internetverkeer.

In februari 2026 ging het Russische parlement nog een stap verder door de FSB de bevoegdheid te geven om gericht communicatiekanalen uit te schakelen, zonder tussenkomst van de rechter.

Het paradoxale effect

Ondanks dit alles laat de werkelijkheid op de grond een paradoxaal beeld zien. De actieve gebruikersbasis van de vijf grootste VPN-diensten in Rusland groeide van circa 247.000 naar meer dan 6 miljoen gebruikers. Jonge Russen wisselen dagelijks van VPN-provider om blokkades te omzeilen, en open source-tools zoals Amnezia VPN ontwikkelen voortdurend nieuwe protocollen die het DPI-systeem ontwijken.

De blokkades hebben bovendien onbedoelde neveneffecten. Zakelijke VPN-verbindingen, onmisbaar voor thuiswerkers en bedrijven met internationale vertakkingen, worden eveneens verstoord. Dat zorgt voor instabiele verbindingen en dwingt ondernemingen om alternatieve technische oplossingen te zoeken.

De weg naar digitale isolatie

De maatregelen passen in een breder patroon. Sinds de invasie van Oekraïne in 2022 heeft Rusland Facebook, Instagram, X, Discord, Viber, Signal en Snapchat geblokkeerd. In 2025 volgden beperkingen op WhatsApp en Telegram. Tegelijkertijd promoot het Kremlin binnenlandse alternatieven: Rutube voor YouTube, VKontakte voor Facebook, en de "superapp" MAX als vervanger van westerse berichtenapps.

Het uiteindelijke doel lijkt een soeverein Russisch internet dat desgewenst volledig kan worden losgekoppeld van het mondiale web. De Soeverein Internet-wet uit 2019 legde daar het fundament voor. Of dat lukt, hangt af van de vraag of de overheid sneller kan blokkeren dan haar burgers kunnen omzeilen. Tot nu toe wint de vindingrijkheid van miljoenen Russen het nog van het censuurapparaat, maar de marge wordt met elke maatregel kleiner.

Bronnen: Reuters, The Moscow Times, TechRadar, Forbes Russia, Cybernews, Kommersant

Dit artikel is uitsluitend bedoeld ter informatie en vormt geen financieel, beleggings- of fiscaal advies. Today in Finance is geen beleggingsonderneming en beschikt niet over een vergunning als bedoeld in de Wet op het financieel toezicht (Wft). Raadpleeg altijd een gekwalificeerd financieel adviseur voordat je financiële beslissingen neemt. Today in Finance is niet aansprakelijk voor beslissingen genomen op basis van deze informatie.